Dit artikel is speciaal bedoeld voor mensen die overwegen om een telescoop te kopen. Er wordt beschreven welke betaalbare soorten er zijn, waar je op moet letten bij de koop en wat je kunt verwachten.

Waarschuwing: kijk nooit zonder speciaal zonnefilter naar de zon. Lees voor gebruik van de filter de bijgeleverde handleiding. Behalve het zichtbare gedeelte van het lichtspectrum kan ook het onzichtbare gedeelte zoals rontgen en UV-straling de ogen onherstelbaar beschadigen. Daarnaast kan te lange blootstelling aan direct zonlicht de telescoop beschadigen.

Welke amateur telescopen zijn er te koop?

Er zijn grofweg twee soorten telescopen. Aan de ene kant heb je de reflector- of spiegel-telescoop, aan de andere kant heb je de refractor- of lenzen-telescoop.

De reflector telescoop
De reflector telescoop is door onze goede vriend Newton bedacht en daardoor soms ook als Newton aangeduidt.

Hij werkt met een holle spiegel dat het licht bundelt naar een kleinere spiegel die in een hoek van 45 graden staat, de zogenaamde vangspiegel. Deze spiegel bundelt het licht naar het oculair dat altijd typisch aan de zij- en voorkant van de telescoop zit. Doordat de vangspiegel 'in de weg' zit heb je met reflector last van scherpte- en contrastverlies.



De refractor telescoop
De refractor telescoop werkt op dezelfde manier als een verrekijker: met lenzen. Aan de voorkant zit een grote bolle lens, aan de achterkant het oculair. Lenzenkijkers hebben geen vangspiegel in de lichtweg, en geven daardoor een scherper en contrastrijker beeld. Daarentegen geven lenzen wel kleurfouten, die gedeeltelijk op te lossen zijn met extra lenzen. Echter nooit helemaal.



Welke moet ik kopen en waar moet ik op letten?

Begin met een verrekijker
Deze tip wordt vaak gegegeven. Met verrekijkers van goede kwaliteit kun je de maan en planeten al goed bestuderen. Zorg wel voor een statief, want 'los uit de pols' zal niet erg makkelijk gaan. Wanneer het je genoeg boeit en je er het geld voor over hebt, kun je dus overwegen om een telescoop aan te schaffen. Ik zelf heb deze fase eigenlijk overgeslagen...

Refractor of refelector?
Een veelvoorkomende vraag bij beginners is: wat moet ik nu kopen, een refractor of reflector telescoop? Een reflector telescoop geeft, zoals eerder gezegd een minder scherp beeld dan een refractor telescoop, waardoor in de praktijk een reflector telescoop een diameter 2x keer zo groot moet hebben dan die van een refractor telescoop om zo dezelfde scherpte te verkrijgen. De refractor telescoop heeft last van kleurfouten.

De keuze tussen refractor en reflector is gewoonlijk een persoonlijke keuze. Laat bij je keuze hiertussen ook de versjouwbaarheid meespelen. Wil je hem alleen thuis in de achtertuin gebruiken of rij je regelmatig de polder in, of wil je hem zelfs meenemen naar de plaatselijke bevolking van Zuid-Frankrijk?



Diameter en brandpuntsafstand?
Voor reflector telescopen wordt vaak als minimum een 'elfje' aanbevolen: eentje met een spiegeldiameter van minimaal 110 mm. Reflector telescopen met een diameter van 114 mm en een brandpuntsafstand van 900 worden door diverse verschillende merken aangeboden als standaardmaat.

Een grotere diameter is altijd beter, maar vooral ook duurder. Een kort brandpunt zorgt niet alleen voor een compactere telescoop, maar ook voor een slechtere beeldkwaliteit bij sterke vergrotingen en vaak een hogere prijs. Een reflector-telescoop met een kort brandpunt is geschikt voor waarnemen van deep-sky objecten (bv. sterrennevels), terwijl 1 met een lang brandpunt beter geschikt is voor maan en planeten.

Voor refractor telescopen geldt een diameter van 60 mm aanbevolen minimum. Kleinere diameters zijn af te raden.

Vergroting en lichtopbrengst
Laat kijkers waarbij geadverteerd wordt met alleen de vergroting links liggen. Wat belangrijk is, is de lichtopbrengst. Dit wordt soms uitgedrukt in lumiere, maar vaak ook door te vermelden welke sterren van welke magnitude zichtbaar zijn met de telescoop. Let op dat bij magnitude geldt: hoe helderder de ster, hoe lager het getal!

De vergroting van een telescoop is trouwens te berekenen door de brandspuntsafstand te delen door de lensafstand. Bijvoorbeeld bij een refelctor telescoop met een diameter van 114 mm een brandpuntsafstand van 900 mm, geleverd met oculair van 9mm en 25mmm geldt respectievelijk een vergroting van: 900/9 = 100x en 900/25 = 36x. Een zogenaamde barlow-lens, die je tussen het Oculair en de kijker schroeft, verdubbeld of verdrievoudigd het nog eens.

Oculairs en zoeker
Oculairs zijn er in verschillende soorten en maten. De bevestingsdiameter van het oculair zijn meestal 24.5 mm of 31.7 mm. Het verdient de voorkeur om een telescoop met de laatste oculair-maat te kiezen, omdat hiervoor meer accessoires te verkrijgen zijn. De eerste maat is eigenlijk verouderd. Daarnaast zijn er ook meerdere soorten oculairs. Het gaat te ver om die hier allemaal te behandelen. De meest voorkomende en minimaal aan te raden is de Kellner die twee lenzen heeft. Van betere kwaliteit zijn de zogenaamde Plossl die uit drie lenzen bestaat en daardoor een beter gecorrigeerd beeld geeft.

Ga voor een zoeker uit van eentje met een diameter van 30 mm. 6 x 30 is een redelijk standaard maat.

Statief en bevestiging
Wat ook erg belangrijk is, maar wat door beginners vaak onderschat wordt, is het statief en de bevestiging. Wanneer de telescoop bij de kleinste aanraking op een neer danst heb je waarschijnlijk een instabiele bevestiging. Hoe belangrijk dit is merk je tijdens het observeren: 1 tik en de ster of planeet die je aan het bekijken was vliegt het beeld uit... Gewoon in de winkel uitproberen door tegen een opgestelde kijker aan te tikken. Niet te hard, vinden verkopers niet leuk ;)

Voor de bevestiging heb je twee keuzes: azimutale of equotoriaal (ook wel parallactisch genoemd). De eerste kan horizontaal en verticaal bewogen worden. Met equotoriale bevestiging is het mogelijk om een object te volgen door aan 1 as te draaien. Dit verdient erg de voorkeur, omdat je zo niet steeds zowel horizontaal als verticaal bij hoeft te stellen. En hoewel objecten ogenschijnlijk op een vast punt aan de hemel staan, als je door een telescoop tuurt merk je pas hoe snel ze het beeld uit 'fietsen', natuurlijk veroorzaakt door de draaiing van de aarde! Daarnaast is het bij de equotoriale bevestinging ook mogelijk om een motor te bevestigen om zo automatisch een object te volgen. Dit is nodig als je foto's wilt maken door de telescoop.

Wat kan ik verwachten?

Les 1: Verwacht niet te veel. Verwacht als beginnende amateur astronoom met een standaard kijker niet meteen de nevels te zien die je bijvoorbeeld gewend bent van de Hubble telescoop. Haal ook een deel van je voldoening uit het navigeren tussen de sterren (zie ook HOEDOE ik mijn reflector telescoop schoonmaken?).

Concreet kun je het volgende verwachten (uit eigen ervaring):
- Mooie blikken om de maan waarbij je zelfs de kleinste kratertjes kunt zien (gebruik een maanfilter!);
- Bestudering van zonnevlekken op de zon (gebruik een zonnefilter!!!!).
- Jupiter waarbij je het contrast van de 'wolken' kun waarnemen en ook kun je op de juiste tijdstippen de manen van Jupiter als lichte stipjes naast de planeet zien, of de schaduwen ervan als donkere stipjes op de planeet. Jupiter was de eerste planeet die ik bekeken heb, leuk detail: ik dacht ik recht hem op de helderste ster die ik kan vinden. Ja dat was Jupiter dus ;)
- Saturnus en zijn ring. Eerlijk gezegd duurde het bij mij even voordat ik als beginneling/leek door had waarnaar ik aan het kijken was.
- Bij heldere sterren van een redelijke magnitude kun je bewegingen en kleuren onderscheiden.

Uranus, Venus en volgens mij ook Neptunus en Mercurius zouden zichtbaar moeten zijn, maar deze heb ik nog niet kunnen bekijken. Ze staan op dit moment (januari 2002) erg dicht bij de zon, waardoor Mercurius en Neptunus bij zonsopgang bekeken moeten worden en Uranus en Venus bij zonsondergang.

Les 2: Gun jezelf en de telescoop de tijd om aan elkaar te wennen. In het begin lijkt het oculair een onhandig klein gaatje waar je door heen moet turen en als je maar iets verkeerd kijkt zie je niks. Ook duurt het soms even voordat je 'weet' waar je naar kijkt. Zo wist ik bijvoorbeeld dat ik naar Saturnus keek, maar het duurde even voordat ik de ringen kon onderscheiden.

Les 3: Heb geduld. Als 'sterrenkijker' wordt je geduld erg op proef gesteld. Ik had zelf het geluk dat er de eerste avond dat ik mijn kijker gekocht had, een heldere hemel was. Daarnaast had ik ook nog het geluk dat zowel Jupiter als Saturnus als Mars aan de hemel stonden! Ze stonden zelfs zo hoog dat ik ze vanuit de achtertuin boven het huis kon bekijken.

Conclusie en termen

Conclusie
Probeer eerst een verrekijker voordat je tot aanschaf van een telescoop over gaat. Spaar liever door voor een grotere diameter en verwacht niet te veel.

Termen
Oculair: de combinatie van lenzen waar je door kijkt. Meestal bestaat een oculair uit 2 (Kellner) of 3 (Plossl) lenzen
Equotoriale bevestiging: Manier van telescoopbevestiging, waarbij een object aan de hemelboog gevolgd kan worden door het draaien aan een enkele as.
Magnitude: eenheid waarin de zichtbaarheid van een ster, vanaf aarde, wordt uitgedrukt. Hoe kleiner het getal, hoe feller de ster.
Reflector telescoop: spiegeltelescoop
Refractor telescoop: lenzentelescoop

Voor meer info, zie http://www.sterrenkunde.com.